In Blog

IJZERGALNOTENINKT

Levensgevaarlijk

In de duistere Middeleeuwen waagden dappere monniken elke dag hun leven. Eén ondoordachte lik aan hun vingers kon hen al fataal zijn. Ze schreven met IJzergalnoteninkt, en gebruikten het nog giftigere auripigment voor de illustraties van handschriften. Zegelwas kreeg er een mooie gouden kleur mee. Het auripigment werd zelfs opzettelijk ingezet om handschriften te beschermen tegen insectenvraat. Toen ik voor het eerst over deze giftige inkt las in Victoria Finlay’s boek ‘Kleur, een reis door de geschiedenis’ wist ik meteen dat ik deze inkt wilde maken.

[foto galappels]

Galnoten, galappels, galwespen….Ik had wel eens van deze woorden gehoord, maar hoe deze dingen eruit zagen? Ik had geen idee. Groot was mijn verrukking toen de buurvrouw mij afgelopen herfst een eikenblaadje kwam brengen met een gek bruin rond bolletje erop. Zo ziet een galappel er dus echt uit! Nu ik wist waar ik naar moest zoeken, duurde het niet lang, voordat ik zelf ook een blaadje vond met een rossig bolletje erop. Na intensief zoeken in mijn tuin, had ik na 3 dagen 3 nieuwe blaadjes met galappels gevonden. Gelukkig had Verfmolen de Kat potjes galappelpoeder te koop, want in dit tempo zou ik pas genoeg galappels gevonden hebben om in 2020 IJzergalnoteninkt te kunnen maken. Ik vraag me af hoe ze dat vroeger toch voor elkaar kregen. Het was in de Middeleeuwen tot aan het begin van de vorige eeuw een populaire inkt, duizenden liters zijn er vast gebrouwen.

[foto galwesplarve]

 

 

 

 

 

 

 

 

De galwesp legt in de lente haar eieren in nesten die ze in zachte jonge loten boort van eikenbomen. De boom verzet zich hiertegen en vormt kleine nootachtige groeisels rond de wespennesten. Gal is woekering van het bladweefsel. Groot was mijn verwondering dat er nog heel veel andere soorten gallen bestaan, met prachtige namen zoals ananasgal en eikenstuitergal. De tak van wetenschap die zich met gallen bezighoudt (ja, deze bestaat echt) wordt cecidologie genoemd. In deze galappeltjes overwintert de larve van de galwesp, één larve per galappel. De gal vormt een perfect huisje met genoeg te eten binnenin voor deze larve. Deze galappels bevatten super veel looizuur. Looizuur beschermt de boom tegen insectenvraat (wat niet altijd lukt) en aantasting door bacteriën. Ook beschermt het de boom als vlamvertrager bij een bosbrand.

[foto ijzergalnoteninkt of ijzergallusinkt]

 

 

 

 

 

 

Als je deze galappels dus droogt en fijnmaalt, helaas met het kroost er nog in, dan kun je hier inkt van maken; giftige, agressieve, prachtige, watervaste inkt. De truc zit hem in de combinatie van twee ingrediënten die met elkaar reageren; IJzersulfaat en het looizuur uit de galappels. Al sinds de Romeinen (zij noemden deze inkt atramentum), en tot ver in de twintigste eeuw, was ijzergalnoteninkt de meest gebruikte inktsoort. Leonardo da Vinci’s tekeningen, de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, de muziekstukken van J.S. Bach, de schetsen van Rembrand zijn allemaal in ijzergallusinkt, zoals deze inkt ook wel genoemd wordt, opgetekend. Ik dacht altijd naast boekdrukinkt dat Oost Indische inkt, die eigenlijk uit China komt, het meest populaire schrijfmiddel was van de afgelopen eeuwen. Het verwondert mij dat ik in mijn leven nog nooit over deze inkt gehoord heb. 

[foto inktvraat]

IJzergallusinkt ‘bijt’ in het papier, daardoor is het moeilijk om fraude te plegen met de documenten, de perfecte inkt voor officiële documenten. Deze inkt is zo krachtig dat na eeuwen inwerking de letters letterlijk uit het papier vallen, de zo beruchte ‘inktvraat’. Gaan alle documenten uiteindelijk kapot door deze inktvraat? Nee, gelukkig niet. Wat blijkt uit onderzoek van het Rijkserfgoedlaboratorium dat alleen documenten die ooit direct contact met vocht hebben gehad of op te dun papier zijn geschreven last krijgen van inktvraat. Vocht door een lekkend dak, door een overstroming, door bluswater, door een langdurig transport over zee. Documenten die afkomstig zijn uit tropische gebieden of in oorlogssituaties uit huis geplaatste documenten zijn ook vaak te vochtig geworden. Gelukkig dat droge documenten en tekeningen met ijzergallusinkt, zoals deze inkt ook wel genoemd wordt, nog eeuwen mee kunnen. Daarbij heeft het Rijkserfgoedlaboratorium een methode ontwikkeld die inktvraat doet stoppen bij door IJzergalnoteninkt aangetaste documenten. Niet onbelangrijk gezien het enorme aantal documenten dat met deze inkt geschreven is. 

[foto recept]

P.J. Kasteleijn ´Chemische oefeningen´ 1785; zonder kennis van chemie had hij geen inkt kunnen maken van galnoten met vitriool en had hij geen inkt gehad om dit boek te kunnen schrijven. Met vitriool wordt IJzersulfaat bedoeld.

Nu nog een recept bemachtigen, het liefst het recept waar de middeleeuwse monniken mee schreven. Ik lees op Wikipedia dat de samenstelling verschilt per maker en zelfs per aangemaakte voorraad. Gelukkig kan dr. Han Neevel, werkzaam aan het Rijkserfgoedlaboratorium van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, me helpen aan een historisch recept uit 1785 uit het boek: ‘Chemische Oefeningen’ van P.J. Kasteleijn. Niets stond me nu nog in de weg om deze inkt te gaan brouwen.

[foto pan]

 

Alhoewel, welke gevaren hangen boven mijn hoofd als ik deze inkt zelf ga maken?

Volgens een kenner is het niet handig om opspattend kokend water waarin ijzersulfaat is opgelost in je ogen te krijgen. De naam sulfaat verraadt het gevaarlijke giftige element al een beetje, zwavel. Maar met goede ventilatie en een veiligheidsbril op, krijg ik groen licht. Het uiteindelijke brouwsel ziet er niet zo zwart uit, de geur die ervan af komt is heel specifiek en doordringend, zo ruikt zwavelzuur dus. Ik kan de inkt pas afgekoeld uitproberen, mijn geduld wordt op de proef gesteld; de eerste streken komen lichtgrijs op het papier, niet de kleur waar ik op hoopte. Maar dan gebeurt er iets bijzonders, na een paar seconden verandert de kleur van mijn penseelstreken in intens zwart. Het is magisch om naar te kijken. Door droging aan de lucht ontstaat er een chemische reactie; door oxidatie van de ijzerionen wordt de inkt geleidelijk donkerder. Ik heb een in vergetelheid geraakte inkt tot leven gewekt.

Benieuwd geworden?

Je bent van harte welkom om zelf ijzergalnoteninkt te komen maken in mijn Kleuratelier.

Aiwa Froeling, juli 2019

Bekijk hier het bijbehorende filmpje op Facebook 🙂

 

Bronnen
www.cultureelerfgoed.nl beoordeling van de toestand van papier met ijzer/ gallusinkt.
www.dbnl.org digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren; ‘Chemische oefeningen, voor de Beminnaars der chemische scheikunde in ‘t algemeen, en de Apothekers in ’t bijzonder: door P.J. Kasteleijn, Apotheker en Chimist te Amsterdam, en Lid van het Prov. Utrechtse Genoots. 1785.
www.degroeneman.nl weblog gallusinkt Peter Groenewegen.
www.ensie.nl inkt.
www.isgeschiedenis.nl geschiedenis van inkt.
www.kennisvoorcollecties.nl project inktvraat; ontwikkeling van behandelingsstrategieën voor handschriften en tekeningen met ijzergallusinkt.
www.studiopapier.nl ijzergallusinkt.
Boek ‘Kleur, een reis door de geschiedenis: reizen door de verfdoos’, Victoria Finlay, 2004.
Recent Posts
koe olieverf op doek